Lời khuyên hay gặp nhất về in mã QR là “chọn màu tối trên nền sáng”. Đúng, nhưng chưa đủ, và tin rằng chỉ cần vậy là lý do nhiều lô in vẫn hỏng dù mã đen tuyền trên nền trắng.
Vấn đề nằm ở chất liệu. Mực đen in lên giấy couche cho ra ranh giới sắc; cùng mực đó in lên vải cotton hoặc giấy kraft thì loang ra vài phần mười milimét, các ô nhỏ dính vào nhau, và tương phản mà camera thật sự nhìn thấy giảm hẳn so với bản trên màn hình. Kim loại bóng và mica trong thì hỏng theo kiểu khác — chúng phản đèn thẳng vào ống kính.
Ba yếu tố phải chỉnh cùng lúc cho từng chất liệu: kích thước ô, độ tương phản thực tế, và cách xử lý bề mặt. Bài này đi qua từng loại vật liệu hay dùng ở Việt Nam, kèm cách bù trừ khi chất liệu ăn mực. Với bất cứ thứ gì in khổ lớn, hãy tải mã QR ở dạng SVG để nhà in phóng to không vỡ.
Tương phản là thứ camera nhìn thấy, không phải thứ bạn chọn
Độ tương phản thật được đo trên bề mặt cuối, sau khi mực đã thấm và khô. Trên màn hình, mã của bạn là đen tuyệt đối trên trắng tuyệt đối; trên giấy kraft nâu, nó là đen trên nâu; trên vải xám, là đen trên xám.
Hai thứ làm giảm tương phản mà thiết kế không thấy trước. Thứ nhất là màu nền của chất liệu — kraft, vải màu, kim loại xám đều kéo nền lên. Thứ hai là hiện tượng mực loang: sợi giấy và sợi vải hút mực theo mao dẫn, làm ô đen nở ra và ô trắng hẹp lại. Với mã có ô cỡ nửa milimét, chỉ cần loang 0,1 mm là tỉ lệ sáng tối đã lệch đáng kể.
Cách kiểm nhanh sau khi có bản in: chụp ảnh tấm mã rồi chuyển ảnh sang đen trắng trên điện thoại. Nếu ở chế độ đó các ô vẫn tách bạch, camera sẽ đọc được. Nếu chúng xám xịt vào nhau, đừng in tiếp.
Bảng chất liệu và điều cần lưu ý
| Chất liệu | Rủi ro chính | Cách xử lý |
|---|---|---|
| Giấy thường, giấy couche | Gần như không có | In laser đen trắng là đủ |
| Giấy kraft | Nền nâu làm giảm tương phản | Chừa một ô trắng cho mã, hoặc tăng cỡ mã |
| Giấy in nhiệt | Phai màu sau vài tháng | Không dùng cho mã cần lâu dài |
| Decal PP cán bóng | Phản sáng vào ống kính | Đổi sang cán mờ |
| Mica trong | Không có nền, camera không tách được mã | Dán nền trắng đục phía sau |
| Kim loại đánh bóng | Phản chiếu mạnh | Anod hóa mờ, hoặc khắc laser tạo nhám |
| Vải cotton | Mực loang theo sợi | Tăng cỡ mã, rút ngắn nội dung |
| Vải polyester | Bề mặt bóng, in chuyển nhiệt dễ nhòe | In thử một mẫu trước khi chạy lô |
| Màng nhựa bao bì | Ô đen nở ra khi in ống đồng | Yêu cầu nhà in bù trừ độ nở nét |
| Gỗ, gốm | Bề mặt không đều, vân che ô | Khắc laser thay vì in |
In lên vải
Vải là chất liệu khó nhất trong nhóm phổ thông, vì nó vừa loang mực vừa biến dạng khi mặc. Chuẩn ISO/IEC 18004, bản hiện hành ban hành năm 2015, đặt ra tỉ lệ sáng tối mà camera cần thấy; vải là chất liệu phá vỡ tỉ lệ đó nhanh nhất. Nguyên tắc đầu tiên: tăng kích thước. Một mã 3 cm chạy tốt trên giấy sẽ cần khoảng 5 cm trở lên trên vải cotton để giữ được ranh giới ô.
Nguyên tắc thứ hai: rút ngắn nội dung. Mã ít ô thì mỗi ô to hơn ở cùng kích thước in, và đó là cách rẻ nhất để bù cho việc mực loang. Với áo đồng phục sự kiện, tôi luôn đẩy nội dung lên một đường link ngắn thay vì nhét thông tin trực tiếp.
Nguyên tắc thứ ba: chọn vị trí phẳng. Mã in ở ngực áo quét được; mã in ở tay áo hoặc chỗ có nếp gấp thì tùy hôm.
Chỗ nào gấp được là chỗ đó hỏng.
Kim loại, mica và các bề mặt bóng
Kẻ thù ở đây không phải mực mà là ánh sáng. Bề mặt bóng hắt đèn trần thẳng vào ống kính đúng lúc người ta giơ máy lên, và camera nhận về một vùng trắng lóa thay vì lưới ô.
Với kim loại, khắc laser cho kết quả bền nhất: mã hiện lên nhờ chênh lệch độ nhám chứ không nhờ mực, nên không phai và không bong. Nhớ yêu cầu bề mặt nền được xử lý mờ. Với mica, đừng dùng loại trong suốt nếu không dán nền đục phía sau — mã trong suốt trên nền bất kỳ là mã không quét được.
Một chi tiết ít ai để ý khi làm bảng để bàn: góc nghiêng của bảng quan trọng ngang với chất liệu. Bảng dựng đứng hắt đèn trần ít hơn hẳn bảng nằm ngang trên mặt quầy.
Bao bì và màng nhựa
In bao bì số lượng lớn thường dùng công nghệ ống đồng hoặc flexo, và cả hai đều có hiện tượng nở nét: ô đen in ra to hơn thiết kế một chút do mực bị ép loang. Với chữ thì không sao; với mã QR thì tỉ lệ sáng tối lệch đi và tỉ lệ đọc trượt tăng lên.
Cách xử lý là nói trước với nhà in để họ bù trừ độ nở nét cho vùng mã. Đây là yêu cầu kỹ thuật bình thường, nhà in bao bì nào cũng hiểu, nhưng họ chỉ làm khi bạn nêu ra.
Ngoài ra, hãy tránh đặt mã lên vùng có nếp gấp hộp hoặc đường hàn của túi. Mã bị gãy qua nếp gấp gần như không quét được, dù in hoàn chỉnh.
Bù trừ khi chất liệu ăn mực
Có ba cần gạt để bù, và chúng ảnh hưởng lẫn nhau. Cần gạt thứ nhất là kích thước — cách chắc chắn nhất, cứ tăng 20 đến 30% so với con số bạn tính cho giấy thường.
Cần gạt thứ hai là rút ngắn nội dung để giảm số ô. Đường link 30 ký tự cho ra mã thưa hơn hẳn link 120 ký tự, và mã thưa chịu loang tốt hơn nhiều — bảng dung lượng theo phiên bản cho thấy mỗi lần rút ngắn tiết kiệm được bao nhiêu ô.
Cần gạt thứ ba là mức sửa lỗi, nhưng nó ngược chiều: nâng mức sửa lỗi làm mã dày ô hơn, tức là mỗi ô nhỏ đi. Với chất liệu ăn mực, tôi thường giữ mức M hoặc Q thay vì đẩy lên H, vì mức cao ăn gần một nửa dung lượng và làm lưới dày thêm.
Điều tôi kiểm trước khi duyệt bản in
Tương phản là thứ đo trên bề mặt cuối, không phải trên màn hình. Mỗi chất liệu có một kiểu hỏng riêng, và cách bù rẻ nhất luôn là tăng cỡ mã cùng rút ngắn nội dung. Bảng ở giữa bài đủ để bạn đặt câu hỏi đúng với nhà in.
Theo tôi, sai lầm tốn kém nhất trong in mã QR không phải chọn sai chất liệu mà là duyệt bản in dựa trên file mềm. Bản trên màn hình luôn đẹp; chỉ khi cầm mẫu thật, dưới đúng ánh sáng của chỗ sẽ đặt, quét bằng chiếc điện thoại cũ nhất mượn được, bạn mới biết mã có sống không. Tôi yêu cầu mẫu thật cho mọi lô in trên chất liệu ngoài giấy, không ngoại lệ. Khi đã chốt, hãy chọn cặp màu đủ tương phản rồi xuất file vector gửi nhà in.
Hỏi đáp về in mã QR trên vật liệu
In mã QR lên áo thun có quét được không
Được, nếu mã đủ lớn và vị trí phẳng. Với vải cotton, hãy để mã từ 5 cm trở lên, nội dung ngắn, và đặt ở ngực hoặc lưng áo thay vì tay áo. In thử một chiếc rồi giặt một lần trước khi chạy cả lô — mực chuyển nhiệt kém có thể nứt sau lần giặt đầu.
Mã QR khắc laser lên kim loại có bền hơn in không
Bền hơn nhiều, vì mã hiện nhờ chênh lệch bề mặt chứ không nhờ lớp mực phủ. Đây là lựa chọn cho tem tài sản, biển máy móc, và những chỗ mã phải sống nhiều năm ngoài trời.
Có in được mã QR màu trắng trên nền đen không
Không nên. Một số điện thoại đọc được mã đảo màu, nhiều máy thì không, và bạn không chọn được điện thoại của khách. Nếu thiết kế bắt buộc nền tối, hãy chừa một ô sáng riêng cho mã.
In mã QR trên giấy in nhiệt được bao lâu
Vài tháng trong điều kiện thường, ngắn hơn nếu để nơi nóng hoặc có ánh nắng. Giấy in nhiệt phai dần và tương phản giảm trước khi mắt thường thấy nhạt, nên đừng dùng nó cho mã cần dùng lâu — chụp lại ảnh nếu cần lưu.
Kích thước mã tối thiểu trên bao bì nhỏ là bao nhiêu
Khoảng 2 cm với giấy và màng in tốt, và nên lên 2,5 cm nếu bề mặt hơi cong hoặc chất liệu ăn mực. Con số cụ thể cho từng vị trí đặt nằm ở bài kích thước in mã QR theo khoảng cách quét.